μεταδραματικό θέατρο [ουσ. ουδ.]

[1]

Ορισμός

Έκφανση των παραστατικών τεχνών, η οποία υπερβαίνει τις παραδοσιακές σκηνικές αφηγηματικές δομές, απομακρύνεται από τη γραμμική σύνθεση της ιστορίας και της πλοκής, ενώ υπονομεύει τη χαρακτηρολογία και την ψυχογραφία, αναδεικνύοντας την αποσπασματικότητα της αφήγησης, τη σωματικότητα και την πρόκληση έντονων αισθητικών εμπειριών και παρέχοντας τη δυνατότητα στο κοινό να ανασυνθέσει με τον δικό του τρόπο την ιδιότυπη δραματουργία και το περιεχόμενο της παράστασης.

Ανάπτυξη

Ο όρος μεταδραματικό θέατρο εισήχθη από τον Γερμανό θεατρολόγο Hans-Thies Lehmann [Χανς-Τις Λέμαν] στο ομότιτλο βιβλίο του Postdramatisches Theater (1999), προκειμένου να περιγράψει μορφές θεατρικής πρακτικής που απομακρύνονται από τη δραματική παράδοση της γραμμικής αφήγησης, της συνεκτικής πλοκής, της ψυχολογικής ανάπτυξης χαρακτήρων και της αιτιώδους εξέλιξης της ιστορίας. Βασικά χαρακτηριστικά του είναι η κατάλυση της θεατρικής ψευδαίσθησης, η ασυνέχεια και αποσπασματικότητα του λόγου ή του νοήματος, η λογική ανακολουθία ή η σύγχυση της αφήγησης, η ανάδειξη της σωματικότητας, της κινησιολογίας και της μουσικότητας, η έμφαση στην εικονοποιία, τα μινιμαλιστικά σκηνικά, ο περιορισμός των διαλογικών μερών, καθώς και η διακειμενικότητα. Στο μεταδραματικό θέατρο αμφισβητείται η πρωτοκαθεδρία του ενιαίου δραματικού υποκειμένου, ενώ οι μικροαφηγήσεις και οι πολλαπλές φωνές αναδεικνύονται σε ισότιμο επίπεδο. Παράλληλα, υπονομεύεται η παντοδυναμία της σκηνικής σύνθεσης, καθώς κάθε συστατικό στοιχείο της παράστασης (λόγος, σώμα, κίνηση, φωτισμός, μουσική, αντικείμενα, τεχνολογία) χειραφετείται και αποκτά αυτόνομη αξία. Η σημειολογία της σκηνικής πράξης καθίσταται έτσι πολυκεντρική και ρευστή, επιτρέποντας τη συνύπαρξη πολλαπλών σημασιών, τόσο αυτοτελών όσο και παραγόμενων από τη μεταξύ τους συνάφεια. Με την αποδόμηση του μύθου (της ενιαίας πλοκής), του ήθους (της ψυχολογικής συγκρότησης των χαρακτήρων) και της παραδοσιακής δομής, το μεταδραματικό θέατρο διευρύνει τον ορίζοντα πρόσληψης των παραστατικών τεχνών, ενσωματώνοντας εμπειρίες και αισθητικές ποιότητες που αντανακλούν τη σύγχρονη κατακερματισμένη πραγματικότητα, όπως η ασάφεια και η αποσπασματικότητα.

Ο όρος μεταδραματικό θέατρο απηχεί στοιχεία του μεταμοντέρνου θεάτρου, ενώ ακολουθεί τη γενικευμένη χρήση του προθέματος «μετά-» που παρατηρείται σε σύγχρονες εννοιολογήσεις όπως: μετα-στρουκτουραλισμός (μετά το 1968), μετα-ιστορία (μετά το 1989) και μετα-άνθρωπος (μετά το 1999). Για να αποδώσει τη σημασία του όρου, ο Lehmann προτείνει ένα ιστορικό τρίπτυχο: το προ-δραματικό θέατρο της ελληνικής αρχαιότητας, το δραματικό θέατρο από την Αναγέννηση έως τον 20ό αιώνα και, τέλος, το μεταδραματικό θέατρο των τελευταίων δεκαετιών. Ωστόσο, το σχήμα αυτό παραλείπει δύο σημαντικές κατηγορίες: αφενός τις σύγχρονες θεατρικές μορφές που εξακολουθούν να στηρίζονται σε γραπτή δραματουργία και αφετέρου τις πολλές παραδόσεις θεάματος που ποτέ δεν βασίστηκαν στον λόγο, όπως ο αρχαίος παντόμιμος, οι μεσαιωνικές φάρσες, η κομμέντια ντελλ άρτε, τα λαϊκά δρώμενα του 17ου και 18ου αιώνα, αλλά και οι καρναβαλικές εκδηλώσεις, οι αγροτικές μεταμφιέσεις και γενικότερα οι παραστασιακές πρακτικές εκτός δραματικής γραφής.

Ως προδρομικές μορφές του μεταδραματικού θεάτρου μπορούν να θεωρηθούν το επικό θέατρο, το περιβαλλοντικό θέατρο και η παράδοση της τέχνης της επιτέλεσης, καθώς και το θέατρο του Παραλόγου –με ιδιαίτερη έμφαση στο έργο του Samuel Beckett [Σάμιουελ Μπέκετ]. Χαρακτηριστικά σύγχρονα παραδείγματα του μεταδραματικού θεάτρου απαντώνται στις παραστάσεις του Robert Wilson [Ρόμπερτ Ουίλσον], όπως Το βλέμμα του κωφού [Deafman glance, 1970] ή O Αϊνστάιν στην παραλία [Einstein on the beach, 1976], όπου συνδυάζονται φωτισμός, χορογραφία και η επαναληπτικότητα των κινήσεων για τη δημιουργία ονειρικών εικόνων. Οι παραστάσεις του Romeo Castellucci [Ρομέο Καστελλούτσι] κατατάσσονται, επίσης, στο μεταδραματικό θέατρο, καθώς εξερευνούν θέματα, όπως ο πόνος και η ανθρώπινη τραγωδία μέσα από ένα έντονο δίπολο εικονοπλασίας και εικονοκλασίας. Στο θέατρο του Tadeusz Kantor [Ταντέους Κάντορ] οι ηθοποιοί δεν είναι απλώς φορείς του λόγου ή του ρόλου, αλλά κυρίως ταυτίζονται με τα αντικείμενα, τη μνήμη και την ιστορία που παρουσιάζουν (λ.χ. στην παράσταση Νεκρή τάξη, 1975). Ο Guy Cassiers [Γκυ Κασσίερς] ενσωματώνει βίντεο, ήχο και τεχνολογικά στοιχεία στις παραστάσεις του, δημιουργώντας μια παράδοξη αλληλεπίδραση μεταξύ πραγματικού και ψηφιακού κόσμου. Η Ann Liv Young [Αν Λιβ Γιάνγκ] συνδυάζει τη θεατρική πρωτοπορία με την επιτέλεση, χρησιμοποιώντας χορό και μουσική, σε έργα με έντονη τη διάσταση της ζωντανής τέχνης [live art], όπου η παράσταση διαρρηγνύει τα παραδοσιακά όρια του θεάτρου και μετατρέπεται σε αισθητική εμπειρία.

Στην ελληνική σκηνή, το μεταδραματικό θέατρο συνδέεται, κυρίως μετά τη δεκαετία του 1990, με παραστάσεις και θεατρικά σχήματα του πειραματικού θεάτρου, του θεάτρου της επινόησης και του θεάτρου τεκμηρίωσης, με χαρακτηριστικά παραδείγματα το έργο της ομάδας Blitz Theatre Group, του Μιχαήλ Μαρμαρινού [Michail Marmarinos], του Κωνσταντίνου Ρήγου, της Ελένης Ευθυμίου, καθώς και των Ανέστη Αζά και Πρόδρομου Τσινικόρη.

Αγγλικά

postdramatic theater

Γαλλικά

théâtre postdramatique, le

Γερμανικά

postdramatische Theater, das

Ιταλικά

teatro postdrammatico, il

Σχετικοί όροι

ανοικείωση, αποσπασματικότητα, διακαλλιτεχνικότητα, διακειμενικότητα, διαμεσικές παραστατικές τέχνες, μεταμοντέρνο θέατρο

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Εφαρμοσμένα είδη

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

"[...] the step to postdramatic theatre is taken only when the theatrical means beyond language are positioned equally alongside the text and are systematically thinkable without it."

«[...] το βήμα προς το μεταδραματικό θέατρο επιτεύχθηκε μόνο όταν τα θεατρικά μέσα πέρα από τη γλώσσα τοποθετήθηκαν ισότιμα δίπλα στο κείμενο και έγιναν συστηματικώς κατανοητά χωρίς αυτό.»

Ο Lehmann επισημαίνει το καθοριστικό στοιχείο για τη διαμόρφωση του μεταδραματικού θεάτρου.

Lehmann, H. T. (2006). Postdramatic theatre (K. Jürs-Munby, Μετ.). London & New York: Routledge. Βλ. σ. 55.

"The adjective 'postdramatic' denotes a theatre that feels bound to operate beyond drama, at a time 'after' the authority of the dramatic paradigm in theatre. What it does not mean is an abstract negation and mere looking away from the tradition of drama. 'After' drama means that it lives on as a structure –however weakened and exhausted– of the 'normal' theatre: as an expectation of large parts of its audience, as a foundation for many of its means of representation, as a quasi automatically working norm of its dramaturgy. Müller calls his postdramatic text Description of a picture, a 'landscape beyond death' and 'explosion of a memory in a withered dramatic structure'. This describes postdramatic theatre: the limbs or branches of a dramatic organism, even if they are withered material, are still present and form the space of a memory that is 'bursting open' in a double sense."

«Ο προσδιορισμός μεταδραματικό υποδηλώνει ένα θέατρο που έχει θέσει ως στόχο του να λειτουργήσει πέρα από το δράμα, σε μια εποχή "μετά" την αυθεντία του δραματικού θεάτρου. Σε καμία περίπτωση δε δηλώνει μια αφηρημένη άρνηση ή μια απλή απομάκρυνση από την παράδοση του δράματος. "Μετά" το δράμα σημαίνει ότι συνεχίζει να υπάρχει ως δομή –όσο εξασθενημένη κι εξαντλημένη κι αν είναι– του "παραδοσιακού" θεάτρου: είτε ως προσδοκία για μεγάλα τμήματα του κοινού, είτε ως θεμέλιο για πολλά από τα μέσα αναπαράστασής του, είτε τέλος, ως μια σχεδόν αυτοματοποιημένη κανονικότητα της δραματουργίας του. Ο Heiner Müller αποκαλεί το μεταδραματικό του κείμενο Περιγραφή μιας εικόνας [Description of a picture], ως ένα "τοπίο πέρα από τον θάνατο" και ως "έκρηξη μιας μνήμης σε μια μαραμένη δραματική δομή". Αυτό ακριβώς περιγράφει το μεταδραματικό θέατρο: τα μέλη ή τα κλαδιά ενός δραματικού οργανισμού, τα οποία ακόμη κι αν είναι μαραμένα, εξακολουθούν να υπάρχουν και να σχηματίζουν τον χώρο μιας μνήμης που εκρήγνυται.»

Ο Lehmann αναφέρεται στη σχέση δραματικού και μεταδραματικού θεάτρου.

Lehmann, H. T. (2006). Postdramatic theatre (K. Jürs-Munby, Μετ). London & New York: Routledge. Βλ. σ. 27.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Einstein on the beach [Ο Αϊνστάιν στην παραλία], Robert Wilson και [[#Philip Glass [Φίλιπ Γκλας]#]], Théâtre du Châtelet (2014). — *Einstein on the beach* [*Ο Αϊνστάιν στην παραλία*], Robert Wilson και Philip Glass…

Απόσπασμα από την παράσταση Βάκχες του [[#Ευριπίδη [Euripides]#]] σε σκηνοθεσία του [[#Klaus Michael Grüber [Κλάους Μίχαελ Γκρούμπερ]#]] (1974). — Απόσπασμα από την παράσταση *Βάκχες* του Ευριπίδη [Euripides] σε σκηνοθεσία του Klaus Michael Grüber [Κλάους…

Inferno [Κόλαση], Romeo Castellucci, Red Hall, deSingel International Arts Centre, Antwerp (2009). — *Inferno* [*Κόλαση*], Romeo Castellucci, Red Hall, deSingel International Arts Centre, Antwerp (2009).

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Umarła Klasa [Νεκρή τάξη], Tadeusz Kantor, Cricot 2, Κρακοβία (1975). — *Umarła Klasa* [*Νεκρή τάξη*], Tadeusz Kantor, Cricot 2, Κρακοβία (1975).

βασική

Allain, P., & Harvie, J. (2014). The Routledge companion to theatre and performance. London & New York: Routledge.

Carlson, M. (2015). Postdramatic theatre and postdramatic performance. Revista Brasileira de Estudos de la Presenca, 5, σσ. 577–595.

Duggan, P. & Peschel, L. (Επιμ.). (2016). Performing (for) survival: Theatre, crisis, extremity. London: Palgrave Macmillan.

Fischer-Lichte, E. (2008). The transformative power of performance: A new aesthetics. London & New York: Routledge.

Fischer-Lichte, E., & Wihstutz, B. (2018). Transformative aesthetics. London & New York: Routledge.

Lavender, A. (2016). Performance in the twenty-first century: Theatres of engagement. London & New York: Routledge.

Lehmann, H. T., & Jürs-Munby, K. (2006). Postdramatic theatre. London & New York: Routledge.

Murray, S., & Keefe, J. (2007). Physical theatres: A critical reader. London & New York: Routledge.

Phelan, P. (1993). Unmarked: The politics of performance. London & New York: Routledge.

Richard, S. (2001). Η θεωρία της επιτέλεσης (Ν. Κουβαράκου, Μετ., Μ. Ζωγράφου & Φ. Φιλίππου, Επιμ.). Αθήνα: Τελέθριο.

Turner, C., & Behrndt, S. (2008). Dramaturgy and performance. London: Palgrave Macmillan.

Woolf, B., Boyle, M. S., & Cornish, M. (2021). Μεταδραματικό θέατρο και μορφή (T. Αγγελόπουλος, Μετ.) Θεσσαλονίκη: Σοφία.

Βαροπούλου, Ε. (2002). Το ζωντανό θέατρο: Δοκίμιο για τη σύγχρονη σκηνή. Αθήνα: Άγρα.

συμπληρωματική

Jameson, F. (1999). Το μεταμοντέρνο ή η πολιτισμική λογική του ύστερου καπιταλισμού (Γ. Βάρσος, Μετ.). Αθήνα: Νεφέλη.

Kalb, J. (2001). Samuel Beckett, Heiner Müller and postdramatic theatre. Samuel Beckett Today/Aujourd’hui, 11, σσ. 74–83.

Ridout, N. (2006). Stage fright, animals, and other theatrical problems. Cambridge: Cambridge University Press.

Καγγελάρη, Δ. (2014). Σκηνικές γραφές στο γύρισμα του αιώνα. Στο Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο αφιερωμένο στον Νικηφόρο Παπανδρέου, Θεσσαλονίκη Σεπτ.-Οκτ. 2010 «Σκηνική πράξη στο μεταπολεμικό θέατρο: Συνέχειες και ρήξεις» (σσ. 409–421). Θεσσαλονίκη: Τμήμα Θεάτρου, Σχολή Καλών Τεχνών Α.Π.Θ.

Παπαλεξίου, Ε. (2009). Romeo Castellucci, Socìetas Raffaello Sanzio: Όταν ο λόγος μετατρέπεται σε ύλη. Αθήνα: Πλέθρον.

Σαμπατακάκης, Γ. (2014). Μεταδραματικοί Προμηθείς. Από τον Heiner Müller στους Rimini Protokoll. Στο Γ. Κ. Βαρζελιώτη (Επιμ.), Από τη χώρα των κειμένων στο βασίλειο της σκηνής, Πρακτικά Επιστημονικού Συνεδρίου (26-30 Ιανουαρίου 2011) (σσ. 807–818). Αθήνα: Τμήμα Θεατρικών Σπουδών Ε.Κ.Π.Α.

APA

Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. (n.d.). μεταδραματικό θέατρο. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/μεταδραματικό θέατρο

Chicago

"μεταδραματικό θέατρο." Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. Accessed 17 April 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/μεταδραματικό θέατρο.

1741